Tự hào với sáo diều truyền thống


(PL&XH) -Chúng tôi có may mắn được gặp nghệ nhân dân gian, sinh ra trong gia đình đã có 4 thế hệ chơi sáo diều truyền thống và ông chính là người làm sống dậy làng diều từ lâu bị lãng quên! Vào năm ông được phong danh hiệu nghệ nhân dân gian thì cả nước chỉ có 125 người được vinh dự nhận danh hiệu này, nhưng điều ông vui không phải mình là 1 trong 125 nghệ nhân dân gian, mà là làng ông được coi là làng diều cổ, làng diều truyền thống của miền Bắc. Chúng tôi đang nói đến nghệ nhân dân gian Nguyễn Hữu Kiêm của làng diều Bá Dương Nội (xã Hưng Hà, huyện Đan Phượng, Hà Nội) với những chiếc sáo diều độc đáo, đi vào lòng người.

Như một thói quen ăn sâu vào tiềm thức

Ở làng diều Bá Dương Nội – Hà Nội có lẽ không chỉ có những người trưởng thành thích chơi diều, mà cả những em bé có khi chỉ 3 tuổi, đã ngồi tỉ mẩn làm cho mình những cánh diều nhỏ xíu, bằng những chiếc túi nilon. Ấn tượng đầu tiên đó đã làm cho tôi cảm thấy thật sự thú vị…

Làng diều Bá Dương Nội từ năm 2010 đến nay đã thường xuyên tổ chức các hội thi diều, có cả hội thi diều quốc tế, mọi hội thi diều đều bắt đầu từ đền thờ Châu Thổ - ngôi đền thờ thần diều.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm, chủ tịch CLB diều làng Bá Dương Nội đã kể cho chúng tôi nghe truyền thuyết về cánh diều: “Ở làng có hai truyền thuyết về diều, từ ngày xưa xưa lắm, tôi cũng nghe các cụ kể lại, khi trời và đất còn ở gần nhau, thì người và tiên vẫn thường mở hội, nhưng đến một ngày, khi trời bỗng dưng cao lên, cao lên mãi, những người ở dưới trần gian không thể biết được trên trời xanh kia đang có những gì, thì họ tìm mọi cách để liên lạc và những người ở Bá Dương Nội đã làm diều để những cánh diều bay lên trời cao gửi thông điệp lên trời, người dân đã lắp vào đó những con sáo để theo gió vi vu và đưa được tiếng nhạc lên trời, chính vì thế sáo diều được coi là cánh diều xưa cổ nhất của Việt Nam. Truyền thuyết thứ hai chính là về một vị tướng tên là Nguyễn Cả, là một vị tướng tài của nhà Đinh, khi nhà Đinh bị lật đổ, ông đã về quê và mỗi khi mở hội khao quân, ông tổ chức rất nhiều trò chơi dân gian, trong đó có thi thả diều”.


Nghệ nhân dân gian Nguyễn Hữu Kiêm đang làm sáo diều.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm vừa kể cho chúng tôi nghe vừa say sưa thả những cánh diều sáo lên không trung. Ông Nguyễn Hữu Kiêm cũng nói: “Ở làng Bá Dương Nội ai cũng biết chơi diều, ai cũng có thể tự làm diều cho mình và mỗi cánh diều dường như đi vào tuổi thơ của biết bao con người nơi đây”.

Chúng tôi được nghệ nhân đưa đi tham quan làng, gặp gỡ những người già trong làng. Ông Nguyễn Văn Thiện ngoài 80 tuổi cho biết: “Tôi đang làm diều sáo đây, tôi làm để chuẩn bị cho ngày thi diều hàng năm, vì cứ vào rằm tháng 3 chúng tôi lại có hội thi diều, làm diều khó lắm, phải chuẩn bị kỹ lắm, để diều có thể bay cao, bay xa, như chính ước mơ về thời thơ ấu của chúng tôi vậy”.

Nhiều thanh niên trong làng cũng nói với chúng tôi: “Cánh diều quê tôi thật đẹp, khi chơi diều tôi cảm thấy mình sống nhẹ nhàng hơn, có trách nhiệm hơn, điềm đạm hơn và tôi ước gì mình có thể làm diều giỏi như các bác, các chú, nhất là như ông Kiêm”.

Một điều có thể nhận thấy là người dân nơi đây giữ diều, yêu diều, không có ai bán diều của mình đi cả. Cuối mỗi cuộc thi diều, những con diều thắng cuộc có khi được người ta tới trả cả chục triệu đồng nhưng họ vẫn từ chối.


Nghệ nhân dân gian Nguyễn Hữu Kiêm đang hướng dẫn mọi người làm diều tại đền thờ Châu Thổ.

Mỗi cánh diều mang đặc trưng riêng

Mỗi người có một cách làm diều khác nhau, nhưng có một điều lạ, cùng là những ống tre, cùng được nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm hướng dẫn cách làm sáo cho diều, nhưng mỗi bộ sáo lại có một âm thanh khác nhau, đặc trưng riêng. Giữa trưa, khi không gian tĩnh lặng, khi cánh diều chao nghiêng trên không trung, tiếng sáo vi vu cất lên, mọi người đều nhận ra ai là chủ nhân của nó.

“Để làm được bộ sáo như vậy, có khi mất tới cả tháng, có khi là cả năm, vì thực ra làm thì dễ nhưng để có được tiếng sáo hay thì đó mới là nghệ thuật”, ông Nguyễn Hữu Kiêm cho biết.

Ông giới thiệu cho chúng tôi các khâu làm sáo diều, từ việc chọn những thanh tre già, đến việc sử dụng những con dao, khoét những lỗ tròn, lỗ nhỏ lỗ to, rồi làm nắp cho từng chiếc sáo, tính toán khớp các con số để hai bên thật cân bằng, chúng tôi mới thấy thế nào là tỉ mỉ, nhẫn nại.

Đã có những nhà nghiên cứu về âm thanh của Đức, của Anh sang nhà ông và ở lại cả tháng, chỉ để xem cách ông làm diều, chỉ để tìm hiểu vì sao có những âm thanh như thế, để khi ông mang diều sáo của làng Bá Dương Nội đi giao lưu tại các nước Châu Âu, châu Á lại để lại ấn tượng lớn như vậy. Và việc tìm ra câu trả lời không chỉ một sớm một chiều mà có lời giải, bởi mỗi bộ sáo được làm ra như có một số phận khác nhau nên tiếng kêu cũng không giống nhau. Để đáp lại tình cảm của những người đến từ đất nước xa xôi cất công tới tìm hiểu và đem lòng yêu mến tiếng sáo diều quê hương, nghệ nhân Nguyễn Hữu Kiêm đã dành tặng một bộ sáo diều kỳ công, duy nhất đạt giải tại liên hoan diều quốc tế tại Pháp cho các chuyên gia đến từ Anh.

Ông Nguyễn Hữu Kiêm nói rằng khi tặng cho những người cũng yêu quý diều sáo và đam mê như mình thì không lo gì nữa cả. Ông nói “Diều không chỉ cho tôi đam mê, diều còn cho tôi sức khỏe, đấy các bạn nhìn xem, bước qua tuổi 70 nhưng tôi cảm thấy mình vẫn còn thanh niên lắm, bất cứ lúc nào tôi cũng sẵn sàng mang cánh diều sáo Việt Nam đi khắp thế giới, mặc dù đến nay mới đi được hơn 10 nước, nhưng tôi sẽ đi nữa, sẽ giới thiệu tới bạn bè quốc tế về sáo diều truyền thống của Việt Nam”.

Cánh diều chở cả tuổi thơ

“Diều này chúng cháu vừa được cùng bố làm đấy ạ, diều bay cao thật cao, thích quá thích quá. Cháu yêu diều lắm, cháu chỉ thích tan học để về thả diều thôi”, bé trai tên Hải, 7 tuổi cho biết.

Chúng tôi hỏi một bé gái tên Hiền, 9 tuổi vì sao lại thích diều thế, cháu chỉ cười, nhưng khi hỏi sẽ chọn gì để chơi, cháu nói: “Nếu cô cho cháu chọn giữa búp bê, hoặc tất cả những đồ chơi khác thì cháu chỉ chọn diều thôi, vì cháu thấy những cánh diều đẹp lắm ạ, cháu rất thích”.

Không chỉ có hai bé Hiền và Hải mà có hàng trăm bé ở làng Bá Dương Nội đều say đắm với diều, bởi với các bé, từ khi còn trong bụng mẹ, các bé đã được nghe kể về diều, khi bắt đầu biết bò, biết đi đã được cùng cha làm diều, có lẽ những cánh diều là đồ chơi đầu tiên các bé biết và điều đó đã ăn sâu vào tâm trí, để cả tuổi thơ, các bé chỉ mải miết thả diều trên cánh đồng, trên những triền đê và cùng hồi hộp, háo hức mỗi khi đến hội thả diều của làng.

Ông Nguyễn Hữu Kiêm cho biết: “Cả làng tôi như thế, ai cũng thích diều, chắc hẳn diều có một sức hút kỳ lạ, nên từ già tới trẻ, từ nam tới nữ, ai cũng thích”.

Những cậu bé, cô bé thích chí với cánh diều trong tay mỗi chiều muộn, những ông cụ tóc đã bạc phơ mà vẫn cần mẫn, say sưa với cánh diều trong tay, đó là những kỷ niệm đẹp, ấn tượng mà chúng tôi ghi lại ở làng diều Bá Dương Nội trong ngày ghé thăm.

(Tác giả: Thanh Lan - PL&XH)